Presentatie vertalen: het script is de vertaling, niet de slides

Een presentatie komt bijna altijd binnen als een bestand met slides, terwijl de tekst die het publiek echt leest in het script zit en op het podium verdwijnt. Wie alleen dat bestand instuurt, laat het belangrijkste onderdeel van de presentatie thuis.

Een presentatie vertalen betekent het script vertalen waarmee iemand de zaal toespreekt, niet het bord met steekwoorden dat daar achter hangt. Dat onderscheid bepaalt of je publiek een verhaal volgt of naar losse woorden zit te kijken.

De meeste aanvragen die bij een vertaalbureau binnenkomen, bestaan uit een PowerPoint en een deadline. Wij vragen dan standaard terug wie de presentatie uitspreekt, in welke taal, en of de slides ooit zonder de spreker worden doorgestuurd. Die drie vragen veranderen de opdracht bijna elke keer.

Wat presentatievertaling wel en niet is

Presentatievertaling is het overzetten van een gesproken betoog naar een andere taal, waarbij de tekst op het scherm ondergeschikt blijft aan wat de spreker zegt. Wie dat omdraait en de slides als bron neemt, vertaalt de aantekeningen en laat het betoog liggen.

Het onderscheid met een gewoon document is niet cosmetisch. Een jaarverslag mag dicht zijn, want de lezer bepaalt zelf het tempo en leest een trage alinea opnieuw. Een presentatie heeft die ruimte niet. De zaal hoort elke zin één keer, in het tempo van de spreker, en wat niet meteen landt is weg.

Daarmee verschuift ook het taalregister. Een vertaler die gewend is om zakelijke rapporten te leveren, schrijft van nature in geschreven Nederlands. In een presentatie moet diezelfde inhoud klinken als iemand die het uitlegt aan een zaal. Dat vraagt om korte zinnen, herhaling en het durven laten staan van een korte zin na een lange. Dezelfde inhoud in een duurzaamheidsverslag vertalen vraagt precies de tegenovergestelde beweging.

Er is ook een verschil dat niet over taal gaat. Een presentatie draagt vaak bewijs mee dat per rechtsgebied verschilt: een grafiek met omzetgroei, een clausule uit een overeenkomst, een voorbeeld uit een lopende procedure. Zodra juridische documenten vertalen in het spel komt, hoort dat fragment in een bijlage. De presentatie verwijst, de bijlage bewijst.

Waar je een presentatie op beoordeelt voordat je hem weggeeft

De grootste fout bij het inkopen van deze dienst is dat opdrachtgevers naar de prijs per woord kijken. Bij een presentatie zegt die maat weinig, omdat het werk grotendeels zit in keuzes die geen woordprijs uitdrukken. Beoordeel een aanbieder liever op deze vier dimensies.

Dimensie	Waar je op let
Rol van de spreker	Vraagt men wie de presentatie uitspreekt? Een native spreker van de doeltaal, een tolk die meeleest, of iemand die het Engels als voertaal houdt: elk scenario vraagt een ander register.
Ruimte op de slide	Krijg je een tekst terug die op de bestaande slide past, of een advies om de slide aan te passen? Een partij die alleen krimpt en nooit adviseert, levert opmaak, geen vertaalwerk.
Doorlooptijd en revisie	Is er ruimte om na de eerste versie nog met de spreker door de tekst te gaan? De fouten die het meest opvallen, hoor je pas als iemand de tekst hardop leest.

De eerste twee dimensies zijn zwaarder dan de laatste twee, en dat is precies waar het misgaat bij aanbestedingen die op prijs sturen. Een partij die het script opvraagt en de rol van de spreker doorvraagt, kost je een extra gesprek en levert een presentatie op die werkt. Een partij die meteen een woordprijs noemt op basis van het bestand, levert iets dat je op het podium in de steek laat.

Wat je in dat gesprek ook hoort te vragen: of de vertaler de doelcultuur kent waarin de presentatie wordt gehouden. Een publiek in een academische setting verwacht meer expliciete onderbouwing dan een zaal met commerciële beslissers. Dat verschil zit in de hoeveelheid context die de spreker hardop geeft.

Van script naar scherm in vier stappen

De volgorde waarin je werkt bepaalt hoeveel er daarna nog misgaat. Vertalen vóór het scripten levert een vertaling op van iets dat je nog gaat herschrijven. Deze reeks werkt wel, omdat elke stap iets oplevert dat de volgende stap nodig heeft.

1. Leg het script vast in de brontaal, inclusief de spreektaal-tussenzinnen die de spreker echt gebruikt. Zonder dat uitgangspunt vertaalt de vertaler een gok.
2. Vertaal het script naar de doeltaal en laat de vertaler de slides alleen lezen om te controleren of de volgorde klopt, niet om de tekst eruit te halen.
3. Herschrijf de slides op basis van de vertaalde tekst, waarbij je de langste regel per slide inkort of splitst. Dit is de stap die opdrachtgevers overslaan, en het is de stap die het podium bepaalt.
4. Laat de spreker de vertaalde tekst hardop doorlopen en pas aan waar de tong struikelt. Een formulering die in het Nederlands soepel loopt, kan in het Frans een klemtoon op de verkeerde lettergreep leggen.

Stap drie is technisch werk dat niets met vertalen te maken heeft en er toch onlosmakelijk aan vastzit. In het Nederlands is een slide met acht woorden meestal nog leesbaar; in het Duits en het Frans vult dezelfde boodschap meer ruimte, omdat de zelfstandige naamwoorden langer zijn en de zinsbouw meer woorden nodig heeft. Krimp je dat weg in de vertaling, dan verlies je betekenis. Krimp je het weg met een kleiner corps, dan leest niemand achterin de zaal het nog.

De praktische uitweg is meestal de slide opsplitsen in plaats van de tekst kleiner maken. Twee schermen met elk vier woorden werken beter dan één scherm met acht woorden in een corpsgrootte die achterin wegvalt. Dat betekent meer slides, dus een langere presentatie, dus een script dat strakker moet. De winst zit in die herverdeling, niet in de vertaling zelf.

Bij ondertiteling en voice-over komt daar nog een laag bij, omdat de leessnelheid en de spreaksnelheid vastliggen. Een ondertitel die blijft staan terwijl de spreker al drie zinnen verder is, dwingt de kijker om te kiezen tussen lezen en luisteren. Voor toegankelijkheid is dat geen detail: de W3C-checklist voor toegankelijke bijeenkomsten behandelt ondertiteling en transcriptie als vaste onderdelen van een presentatie, niet als extra's. De vertaling bepaalt dan hoe de tekst in die tijd past, en dat stuurt de woordkeuze nog voordat er inhoudelijk iets is beslist.

Wanneer je moet ingrijpen en wanneer je moet afblijven

De beslissing die je als opdrachtgever neemt, is niet of je laat vertalen, maar hoe diep je in het materiaal laat snijden. Daar zit een grens die per situatie verschilt, en het is de moeite waard om die vooraf te benoemen.

Een presentatie die één keer wordt gehouden voor een zaal die de taal al deels machtig is, vraagt om een lichte ingreep. Vertaal de slides, laat het script staan, en geef de spreker de ruimte om vrij te vertellen in de taal waarin hij scherp is. Je publiek leest mee en volgt de kern. Voor een medisch vertaalbureau geldt dezelfde logica als voor een andere specialistische sector: de vraag is niet welke taal de presentatie heeft, maar wie de tekst ter plekke moet kunnen verantwoorden.

Zodra de presentatie vaker wordt gebruikt, verandert dat. Een verkoopverhaal dat het hele jaar meegaat naar drie landen, is geen eenmalige gebeurtenis meer maar een document dat hergebruikt wordt. Dan loont het om het script volledig te laten vertalen en de slides op de vertaalde tekst te herschrijven, ook als dat betekent dat je visueel moet herontwerpen.

De scherpste grens ligt bij presentaties met cijfers, clausules of citaten erin. Zodra een slide een bedrag, een juridische formulering of een verwijzing naar een bron bevat, mag de vertaler die niet zelfstandig aanpassen. Dan is het geen vertaling meer maar een redactie, en die hoort bij de maker van het materiaal te liggen. Hetzelfde geldt voor marketingmateriaal dat naast de presentatie wordt uitgedeeld: waarom een letterlijke benadering van een Franse brochure vastloopt, is precies de reden om daar niet de presentatietekst voor te hergebruiken. Twee dragers, twee soorten werk.

De fouten die bijna iedereen maakt

Wat daaronder ligt, is de aanname dat een presentatie korter is dan een document en dus minder werk. In de praktijk is het omgekeerde waar. Een script van een half uur bevat misschien vierduizend woorden, maar elke zin moet hardop werken en dat legt een zwaardere last op de vertaler dan een pagina met lopende tekst. Wie dat niet in de planning meeneemt, plant te weinig doorlooptijd in en krijgt een eerste versie die niemand heeft kunnen doorlezen.

Een derde fout is stilistisch en subtieler: het vertalen van de slides in de stijl van de slides. Korte woorden, geen werkwoorden, geen verband. Die stijl werkt prima in de brontaal omdat de spreker het verband mondeling aanbrengt. Zodra je diezelfde losse woorden in een andere taal zet, blijven het losse woorden en verdwijnt het verband dat de spreker in het Nederlands tussen twee slides legde. De vertaling moet dan ook de verbindende zinnen opleveren die in de brontaal nooit zijn opgeschreven.

Wat mensen ook onderschatten, is het effect van een verkeerd register. Een spreker die in het Nederlands direct en informeel praat, klinkt in een te formele vertaling als iemand die een verklaring voorleest. Het publiek merkt dat eerder dan de spreker zelf, en het kost precies de aandacht die je met de presentatie wilde winnen.

De laatste fout zit in de revisieronde. Organisaties laten de vertaling controleren door iemand binnen het bedrijf die de taal machtig is, maar niet de presentatie ooit heeft gehoord. Die lezer keurt op correctheid, niet op uitspreekbaarheid, en laat precies de zinnen staan waar de spreker later over struikelt. Laat de vertaalde tekst hardop lezen door de spreker zelf, en doe dat vóór de generale repetitie, niet erna.

Bronnen

• European, American and International Standards online - iTeh Standards. iTeh Standards

Bronnen gecontroleerd op 10 september 2026.