Technische vertaling kiezen: waarom vakinhoud de doorslag geeft

Wie een technische vertaling kiest op woordprijs of levertijd, verschuift het risico naar de reviewfase, waar elke correctie duurder is dan een zorgvuldige eerste vertaling. De vierkante meterprijs van een woord zegt niets over de vraag of de vertaler begrijpt wat een persontluchtingsklep doet, waarom een veiligheidsmarge in een datasheet anders wordt geformuleerd dan in een verkoopbrochure, of waarom dezelfde bout in twee talen niet dezelfde naam mag krijgen.

Technische teksten zijn geen moeilijkere teksten. Het zijn teksten waarin elke term een verwijzing is naar iets buiten de tekst: een onderdeel, een norm, een meetwaarde, een handeling van een monteur. Een vertaler die die verwijzing niet kan volgen, levert zinnen op die grammaticaal kloppen en technisch nergens op slaan. Dat is het duurste type fout dat er bestaat, want het valt niet op in de spellingchecker en meestal ook niet bij de projectmanager.

Het korte antwoord

Technische vertaling kiezen betekent dat je kiest voor vakinhoudelijke specialisatie en beheer van terminologie, niet voor de goedkoopste of de snelste algemene vertaler. Een technisch vertaalbureau levert een vertaler met affiniteit voor het vakgebied, een termenlijst die per project wordt opgebouwd en bewaakt, en een revisieronde door iemand die de doeltekst ook inhoudelijk kan beoordelen.

Zonder die drie elementen vertaal je woorden in plaats van betekenis. De gevolgen zijn voorspelbaar: varianten op dezelfde term binnen één document, handleidingen die bij stap vier iets anders beweren dan bij stap twee, en een engineeringteam dat de vertaling opnieuw moet nalopen voordat die naar de klant mag. Onze technische vertaaldiensten zijn ingericht rond precies die drie elementen, omdat ze alle drie nodig zijn en geen enkele ervan los werkt.

Wat er onder de motorkap gebeurt bij een technische vertaling

Een professionele technische vertaling draait om twee registers die naast elkaar bestaan. Het eerste is de termenlijst: een bestand met bronterm, doelterm, definitie, context en status. Het tweede is het vertaalgeheugen: een database met eerder goedgekeurde zinsneden die bij een nieuwe versie van hetzelfde document opnieuw worden aangeboden. In de praktijk werken die twee niet los van elkaar, want een term zonder context is een gok en een zin zonder termenlijst is een eiland.

De termenlijst begint bij een extractie uit het bronmateriaal en wordt daarna per project verder opgebouwd. Elke term krijgt een vaste doelterm, een definitie en een voorbeeldzin zodat duidelijk is waar hij wel en niet geldt. Een klep is geen kraan, ook al staat er in het Engels bij beide "valve". Zodra die afbakening vastligt, past de vertaler een gemaakte keuze toe in plaats van woorden over te zetten. De lijst groeit mee met elk document dat erbij komt, en dat is de reden waarom het tweede project met dezelfde klant doorgaans consistenter uit de bus komt dan het eerste.

Daarnaast draait er software. Wij combineren daarbij AI-gestuurde vertaaltechnologie en translation-memory software met native menselijke vertalers en revisie. Die volgorde is geen detail: de machine levert een eerste laag en een consistentiecontrole op duizenden segmenten, de menselijke vertaler levert de vakkennis en de revisie. Wat een machine niet kan, is beslissen of een term in deze specifieke machine dezelfde betekenis heeft als in de vorige. Wat een vertaler niet kan, is veertigduizend segmenten uit het hoofd consistent houden.

Voor kwaliteitsbeheer van vertaaldiensten bestaan erkende kaders. Wie deze normen naast elkaar legt, ziet dat revisie door een tweede bevoegde vertaler een vast onderdeel van het proces is, geen optionele stap. Dat is precies het punt waarop een technisch project zich onderscheidt van een algemene vertaalklus.

Waarom dit lastiger is dan het lijkt

De echte moeilijkheid zit niet in het jargon. Jargon is opzoekwerk, en een goede vertaler vindt een tabel. De moeilijkheid zit in de relaties tussen termen. Een veiligheidswaarschuwing verwijst naar een procedure, die procedure verwijst naar een onderdeel, dat onderdeel verwijst naar een norm met een editie. Vertaal je één schakel met een synoniem, dan breekt de keten en moet de lezer gokken welke klep hij nu precies moet sluiten.

Daar komt bij dat technische documentatie zelden één tekst is. Een machine gaat gepaard met een installatiehandleiding, een onderhoudsschema, een datasheet, een spare parts list en een conformiteitsverklaring. Die documenten worden door verschillende afdelingen geschreven en op verschillende momenten vertaald. Zonder een gedeelde termenlijst krijgt dezelfde bout in het ene document een andere naam dan in het andere, en dat is geen stijlverschil maar een fout die een monteur tijd kost tijdens een storing.

De structuur van de brontaal werkt ook tegen je. Het Engels stapelt bijvoeglijke naamwoorden en zelfstandige naamwoorden tot ketens zoals "high pressure bypass control valve assembly", en het Nederlands moet die keten opbreken in een zin met voorzetsels of een samenstelling die in de praktijk niet bestaat. Een vertaler die de keten woord voor woord volgt, produceert iets wat lijkt op taal en niet op een onderdeel. Ervaren technisch vertalers herkennen dat patroon meteen; algemene vertalers leveren het vaak zonder het te zien.

En dan is er nog de revisie. Revisie van een technische tekst is niet hetzelfde als proeflezen. De revisor moet kunnen beoordelen of de doeltekst dezelfde handeling beschrijft, niet of de zin loopt. Iemand die niet weet wat een debietregelaar doet, kan een omgekeerde oorzaak en gevolg-relatie niet vinden, hoe goed die ook is in spellen.

De stapsgewijze aanpak

De volgorde waarin je een technisch project aanpakt, bepaalt hoeveel er later gecorrigeerd moet worden. De stappen hieronder bouwen op elkaar voort: het resultaat van elke stap is de input van de volgende.

1. Breng het documentlandschap in kaart voordat je iets laat vertalen. Welke teksten horen bij elkaar, welke zijn versiegebonden, welke normen worden genoemd. Dit overzicht bepaalt de reikwijdte van de termenlijst.
2. Lever een bruikbare brontermenextractie aan: onderdelen, meetwaarden, normen, procedures, productnamen. Vermeld per term of hij beschermd is (een merknaam die je niet mag vertalen) of vrij.
3. Laat de termenlijst vaststellen met de eindverantwoordelijke engineer of productmanager, niet met de marketingafdeling. Wie het product technisch kent, beslist welke term de juiste is.
4. Vertaal met de termenlijst en het vertaalgeheugen actief in het project, zodat elke terugkerende term automatisch dezelfde doeltekst krijgt.
5. Laat reviseren door een tweede technisch vertaler die het vakgebied kent, met de brontekst ernaast.
6. Leg de definitieve lijst terug bij de klant en gebruik hem als startpunt voor de volgende release.

De vierde stap is waar de meeste tijdwinst zit, en de derde stap is waar de meeste projecten misgaan. Wordt de termenlijst opgesteld door iemand die de afdeling vertegenwoordigt en niet het product, dan staan er termen in die in de fabriek nooit worden gebruikt. Wie bij het selecteren op proces in plaats van prijs al let op hoe een bureau zijn termenlijsten opbouwt, ziet het verschil tussen een partij die deze stappen daadwerkelijk uitvoert en een partij die ze in een aanbieding beschrijft.

Veelgemaakte fouten om te vermijden

De duurste fout is het aanleveren van een verouderde bronversie. Een vertaler die een handleiding vertaalt op basis van de pdf van vorige maand, levert een tekst die inhoudelijk klopt voor een machine die inmiddels is aangepast. Dit is geen vertaalfout maar een projectfout, en hij komt voort uit een ontbrekende versiecontrole aan de klantzijde.

Minder zichtbaar, en daarom gevaarlijker, is het doorvertalen van de termenlijst zonder update. Een lijst die bij de eerste release klopte en daarna nooit is bijgewerkt, wordt door een vertaalgeheugen automatisch doorgevoerd naar de volgende versie. Foute termen planten zich dan voort met de snelheid van een database, en omdat ze consistent zijn, vallen ze niet op.

Een derde patroon is het toevertrouwen van de revisie aan iemand zonder vakkennis. Dat gebeurt meestal uit tijdnood, en het levert een gereviseerde tekst op die vloeiend leest en inhoudelijk niet is gecontroleerd. De correctie komt dan pas bij de engineer die de vertaling voor het eerst gebruikt, en tegen die tijd staat de tekst al in de documentatie.

Ook het vertalen van de documentatie zonder de bijbehorende interface of het bijbehorende product is een vaste bron van fouten. Een knoplabel van drie woorden in een bedieningspaneel moet exact overeenkomen met de handleiding die dezelfde knop beschrijft. Worden die twee los van elkaar vertaald, dan verwijst de handleiding naar een knop die niet bestaat.

En dan is er nog de aanname dat een algemene vertaler met een woordenboek de klus kan klaren. Deze aanname houdt stand tot het moment waarop de vertaling wordt getest door iemand die de machine werkelijk bedient.

Wat de cijfers zeggen

Er is geen publieke dataset die de foutendichtheid van technische vertalingen per leverancier bijhoudt, en dat betekent dat je deze keuze niet op marktcijfers kunt baseren. Wat je wel kunt gebruiken, zijn de prestatiegegevens van een partij die je toch al overweegt. Vraag naar de revisieprocedure, naar een voorbeeldtermenlijst en naar de normen waartegen wordt gewerkt.

Wat wél meetbaar is binnen je eigen project, is de herwerkfactor. Hoeveel correcties komen er terug uit de reviewfase, en welke daarvan zijn terminologisch van aard. Een project waarin de eerste vertaling terminologisch stabiel is, levert een reviewfase op waarin alleen nog inhoudelijke vragen worden gesteld. Een project waarin de termenlijst ontbrak, levert een reviewfase op waarin de engineer de vertaling feitelijk opnieuw moet beoordelen. Dat verschil zie je in je eigen urenregistratie, en het is een betrouwbaarder signaal dan welke algemene kwaliteitsclaim dan ook.

Hoe wij technische vertalingen aanpakken

Onze technische vertalingen worden verzorgd binnen een breder aanbod van professionele vertaaldiensten, waaronder beëdigde vertalingen, technische, medische en financiële vakvertalingen, website- en softwarelokalisatie en marketing- en presentatievertalingen. Die breedte is functioneel: een machine gaat vaak gepaard met een conformiteitsverklaring die juridisch moet worden vertaald en met een marketingbrochure die overtuigend moet klinken, en dan is het praktisch dat één partij die registers kan scheiden zonder de terminologie los te laten.

Bij onze technische vertaaldiensten begint elk project bij de termenlijst en bij de vraag welk documentenstelsel eronder ligt. Klanten worden direct geholpen door ervaren projectmanagers die met native vertalers samenwerken, en dat is precies waar de opbouw van een termenlijst thuishoort: bij iemand die het project kent en de vertaler kan aansturen op basis van het vakgebied. Elke vertaler doorloopt meerdere testvertalingen, dus de algemene aanleg voor technisch vertalen is geen aanname maar iets waarop wij selecteren.

Voor de aanpak van een concreet project ontvang je een voorstel binnen het uur via een eigen projectmanager. Vertel daarbij meteen welke normen en welke documenten meespelen; hoe eerder dat op tafel ligt, hoe minder er later in de reviewfase gecorrigeerd hoeft te worden.